رئالیسم آرمانگرایانه سعدی

کد خبر 13788 - 1392 12 | تاریخ: 1011 روز پیش-1392/12/13 | ساعت: 21:44

 ایده «آرمانشهر واقع گرایانه» (Realistic Utopia)را جان راولز مطرح کرد. به عقیده او فلسفه سیاسی (به عنوان یک نظام فکری) زمانی که بتواند دایره امکان عمل سیاسی را بگستراند و رابطه مردم را با وضعیت سیاسی و اجتماعی شان بهبود ببخشد، یک فلسفه سیاسی رئالیستی، و در عین حال، آرمانگرایانه است. اما آرمانشهر واقع گرایانه فقط در حوزه سیاست نیست. در حوزه اخلاق و روابط انسان ها هم معنی دارد.
جست وجوی رئالیستی جهانی بهتر چیز بی معنایی نیست. مردم اگر چشم در ماه یوتوپیا بدوزند و محدودیت های واقعیت به کلی در نقطه کورشان مخفی بماند، چندان زمینه ای نخواهند یافت برای عمل امروز. دستشان از معامله کوتاه می ماند تا فردایی که شاید واقعیت های اجتماعی و فرهنگی، امکانات تازه ای پیش پا پهن کند. تا آن زمان باید آرزومندانه سرپا ایستاد و تماشا کرد.
از طرفی هم اگر مردم خیره و مستحیل در گودال واقعیت بمانند و همت به صیادی از دریاهای بی کرانه نورزند، چنته شان برای اصلاح و گشودن فضاهای جدید در سیاست و فرهنگ خالی می ماند. همان که هست را توجیه می کنند و به همان خرسند می شوند. وضعیت آنها آبستن امر نو نمی شود و اندک اندک توده ای ناتوان و عقیم بر جای اجتماعی زنده و زاینده می نشیند. پس «رئالیسم آرمانگرایانه» (به معنای کوشش در برقراری توازنی میان واقع گرایی و آرمان خواهی) گویا پیشنهاد چندان بی حاصلی هم نیست.

52 [copy]البته که مقایسه سعدی با مثلا راولز یا اندیشه سیاسی و فلسفه اخلاق جدید تحمیل بی مزه ای خواهد بود. معلوم است که سعدی فیلسوف سیاسی نبود، فیلسوف اخلاق هم نبود؛ اما از سعدی (به عنوان یکی از ذخایر غنی فرهنگی ایرانیان) می توانیم شواهدی بجوییم برای تامل در فضای اندیشه و عمل امروز خودمان.
یعنی پس از لذت بردن از ادبیات، ببینیم آیا سعدی (که ذکر جمیلش در افواه عوام افتاده است وصیت سخنش در بسیط زمین رفته و قصب الجیب حدیثش که همچون شکر می خورند و رقعه منشآتش که چون کاغذ زر می برند) حرفی هم برای وضع و حال امروز ما دارد؟ آیا «زمینه» یک چنین نگاهی در ذهن فرهنگی ما سابقه دارد یا نه؟
آن شکل از نظریه پردازی سیاسی و اجتماعی یا اخلاقی را نمی توان از سخن سعدی به زور بیرون کشید. الا شاید بتوانیم از «نگاه» سعدی به دنیا چیزکی استشمام کنیم. بفهمیم که او هم احتمالا وضعیتی آرمانی را می جست، اما در عین حال واقعیت ها را به ریش نمی گرفت. می دانست که کار پادشاه زنجیر کردن و چشم درآوردن و تیغ زدن است، اما دل پادشاهان سعدی به سخنی یا لبخندی (از وزیر یا رعیت) به هم بر می آمد و آب در دیده می گردید و چنین می شد که می گفت: «هلاک من اولی تر است از خون بی گناهی ریختن.» خطاب به سلطان می گوید: «تو را تحمل امثال ما بباید کرد»؛ این آرمانگرایی واقع بینانه سعدی ست.
اینکه می گوید: «بنیاد ظلم در جهان اول اندکی بوده است، هر که آمد بر او مزیدی کرده تا بدین غایت رسیده. » این رئالیسم است، منتها آن سوی دیگر سخن را هم باید خواند که چنین سخنی لابد از میل به جهانی آرمانی پدید می آید که بنیاد ظلم در آن اندک اندک ریشه کن شود. یا در جایی دیگر: صلح با دشمن یک آرمان است. تحسین کردن کسی که عیب ما می کند، خلق و خویی آرمانی ا ست. شیرین کردن دهان کسی که کام ما را تلخ کرده، آرمانی ست. اما «صلح با دشمن اگر خواهی»، واقع بینانه ترین راهش این است که اگر «تو را در قفا عیب کند، در نظرش تحسین کن» و «سخنش تلخ نخواهی، دهنش شیرین کن».
این همان رئالیسم آرمانگرایانه سعدی ست. کوشش برای رسیدن به توازنی میان اضداد. سعدی دنیا را با تمام تضادها و تناقض هایی که دارد تصویر کرده است. زیبایی هم آغوش زشتی و غم قرین شادی. تصویر خیالی دنیا در سخن سعدی روبه روی تصویر واقعی آن گذاشته شده است. واقعیت را با تماشای آن خیال بهتر باید زندگی کرد. با امید به تحقق آن خیال باید تنگ و تاریک واقعیت ها را تحمل کرد و با استفاده از امکانات همان واقعیت ها به صحرای فراخ و روشن جهانی آرمانی (جهانی که هنوز نیست) نقب زد.
Saadi-1-wiki [copy]
 در جهان آرمانی سعدی ست که درویشی مجرد به سلطان نهیب می زند که: «بدان! که ملوک از بهر پاس رعیت اند، نه رعیت از بهر طاعت ملوک.» و در پاسخ به سلطان که از درویش می خواهد از او چیزی بطلبد و تمنایی بکند، می گوید: «آن همی خواهم که دگرباره زحمت من ندهی.» سعدی واقعیتی آرمانی را در اینجا مطالبه می کند: پادشاهی که مردم را به زحمت نیندازد و پاسدار جان و مال و عزتشان باشد، و مردمی که ضعف و نداری سبب نشود کاسه لیس و اطاعت گوی پادشاه شوند. در جهان آرمانی سعدی، «رسم سوال» (گدایی) از جهان برمی خیزد.
خواهنده مغربی در صف بزازان حلب می گوید: «ای خداوندان نعمت، اگر شما را انصاف بودی و ما را قناعت، رسم سوال از جهان برخاستی.» واقعیت جوامع ما چنین است که خداوندان نعمت انصاف ندارند و وضیعان قناعت نمی کنند و پدیده زشت و دل آزار اجتماعی فقر زاده می شود، با خود گدایی می آورد، و زشتی های دیگر. جامعه ای که انصاف و قناعت (نه به عنوان فضیلت هایی اخلاقی بلکه به عنوان مهارت زندگی) در آن رایج باشد، دیگر نیازمند خیریه و صدقه نخواهد بود، و این جامعه ای آرمانی ست.
سعدی بیشتر به عنوان شاعری واقع گرا شناخته شده است؛ آرمان خواهی او چندان به نظر نیامده. شاید چون آرمان خواهی سعدی از نوع انقلابی نیست. شاید چون هرگز نخواسته عالم و آدمی دیگر بسازد و همواره در این خیال بوده که از همین خاک جهان دیگری می توان ساخت. اما حساسیت او را نسبت به مساله های فردی، اجتماعی و فرهنگی نمی توان نادیده گرفت.
زرین کوب عقیده دارد که سعدی تصویر انسان را آنچنان که هست توصیف کرده است، همایون کاتوزیان او را گریزان از ایدئولوژی ها می داند و اینکه او به جهان از زوایای مختلف نگاه کرده و برای همه راه و روش ها ارزش قایل شده و اندیشه خود را به یک مکتب رسمی تقلیل نداده است. زرین کوب، سعدی را پیشتازی در واقع گرایی می بیند، و یوسفی به سخن گفتن او از فضایل عالی بشری در کنار اغراض و تمایلات پست اشخاص اشاره می کند. پزشکزاد هم طنز سعدی را می بیند که محملی ست برای انتقاد او از وضع موجود. اجتناب از کمال گرایی بیهوده نیز از ویژگی هایی ست که کاتوزیان ذکر می کند. آری، خلاصه سخن همین است که کمال گرایی سعدی، کمال گرایی بیهوده نیست، بلکه جست وجوی واقع گرایانه کمال است.

حسین فراستخواه


منبع : روزنامه شرق

ارسال نظرات

userPhoto 3Neshaneh
جمع 6 + 5 چند است؟

مطالب تصادفی

ADVERTISING

مطالب مرتبط فرهنگ و هنر