آشنایی با ساز سه تار

کد خبر 14107 - 1392 12 | تاریخ: 1007 روز پیش-1392/12/17 | ساعت: 01:11

s22 [copy]

سه تار از سازهاي زهي مضرابي است که در ساخت آن از چوب، فلز، زه يا نخ نايلون استفاده مي‌شود
سه‌تار و انواع سازهاي شبيه به‌آن مانند دوتار و تنبور و چگور در نواحي مرکزي آسيا و خاورميانه رواج داشته‌است. برخي از جمله عده‌اي از عرفا به آن «اوتار» نيز مي‌گويند.
شکل ظاهري اين تار مانند تنبور است با اين تفاوت که داراي کاسه‌اي کوچکتر مي‌باشد. سطح کاسه سه تار چوبي است.
سه تار امروزي چهار سيم دارد. اين ساز با ناخن انگشت اشاره دست راست نواخته مي‌شود. سه تار سازي است که هم به‌صورت تک نوازي و هم در گروه نوازي ها مورد استفاده قرار مي‌گيرد.
وسعت سه تار نزديک به 3 اکتاو است. سه تار را از خانواده تنبور قلمداد مي‌کنند و امروزه در مقايسه به تار نرديکتر است و معمولا نوازندگان تار با ساز سه تار نيز آشنايي دارند.
اين ساز در حالت نشسته به صورت افقي روي ران پا قرار مي‌گيرد به نحوي که دسته آن در طرف چپ و کاسه آن در طرف راست نوازنده باشد.
نوازنده سر انگشتان دست چپ را روي پرده‌هاي (دستان) دسته حرکت مي‌دهد و با ناخن انگشت سبابه دست راست بر زخمه مي‌زند. سه تار را به علت سبکي وزن ايستاده هم مي‌نوازند.
قسمت‌هاي مختلف سه‌تار:
کاسه طنيني: کاسه‌اي گلابي شکل و از جنس چوب است و روي دهنه آن صفحه چوبي قرار دارد. اين کاسه را هم يک تکه و هم از ترک‌هاي به هم متصل شده چوب مي‌سازند و به منظور زيبايي گاهي طرح‌هايي با صدف يا استخوان روي آن نصب مي‌کنند. از نظر ساختاري مانند کاسه? عود يا تنبور است ولي کوچک‌تر از آنها و معمولاً از چوب توت ساخته مي‌شود
صفحه رو: صفحه روي سه تار از جنس چوب است و معمولا سوراخ‌هاي کوچکي روي آن ايجاد مي‌کنند که خروج صدا را از کاسه طنيني ميسر مي‌سازد.
خرک: خرک نيز از جنس چوب و به طول تقريبي 4 سانتي متر و ارتفاع 7 ميلي متر است. سطح زيرين مسطح آن روي صفحه قرار مي‌گيرد. روي خرک شيارهايي وجود دارد که سيم از روي آن عبور کرده و از هم جدا نگه داشته مي‌شود.
دسته: دسته سه تار در مقايسه با کاسه آن باريکتر است و به صورت لوله‌اي تو پُر به قطر تقريبي 2.5 و طول 40 تا 50 سانتي متر از چوب ساخته مي‌شود. روي دسته مسطح و پشت آن نيم دايره است و پرده‌ها روي آن بسته مي‌شوند. دسته سه تار از يک طرف به کاسه و از طرف ديگر به سر پنجه متصل مي‌شود.ساز
پرده: پرده‌ها نخ‌هاي باريکي از جنس روده? حيوانات و يا ابريشم هستند که در عرض دسته? سه‌تار به صورت سه‌لايي و چهارلايي بسته مي‌شوند و وظيفه? تقسيم‌بندي فواصل موسيقايي را برعهده دارند. تعداد پرده‌ها ?? عدد است که که يکي از آن‌ها قبل از شيطانک بسته مي‌شود و فاصله? آن با شيطانک در صداي سه‌تار موثر است. شايان ذکر است امروزه به مدد ديدگاه متجدد اساتيد ساخت ساز نظير استاد محمدرضا ژاله استفاده از پرده هايي از جنس نايلون کمک با ارزشي به نوازندگان سه تار به حساب مي‌آيد. چرا که اين جنس پرده اولا حرکت دست نوازنده به روي دسته را اسان تر نموده ثانيا اجراي تکنيک ويبره (لرزش) با دست چپ را ميسرتر از قبل نموده و ثالثا هيچگونه تغييري بر رنگ صوتي اين ساز ندارد.
شيطانک: شيطانک بين قسمت اصلي دسته و پنچه? ساز قرار مي‌گيرد و جنس آن از استخوان و يا پلاستيک است. کاربرد شيطانک در هدايت و تقسيم‌بندي سيم‌ها در قسمت بالاي دسته مي‌باشد.
سرپنجه: سر پنجه در ابتداي طول دسته و از جنس چوب است و تعداد 4 گوشي دو به دو در طرفين آن قرار گرفته‌اند. گاهي داخل سر پنجه را به طرف بيرون خالي مي‌کنند و سيم‌ها مثل سيم‌هاي تار بسته مي‌شوند. گاهي نيز ممکن است سر پنجه در امتداد دسته ساخته شود. در اين صورت سيم‌ها به طرف بيرون سرپنجه به دور گوشي‌ها بسته مي‌شوند.
سيم گير: قطعه‌اي است چوبي و گاهي از جنس استخوان که در انتهاي بدنه کاسه نصب مي‌شود و گره سيم‌ها به شيار روي آن مي‌افتند.
تعداد و جنس سيم‌ها: سه تار داراي 4 سيم فلزي با ضخامت‌هاي متفاوت است. سيم چهارم سه تار را مشتاق عليشاه به آن اضافه کرده است و برخي اين سيم را به نام سيم مشتاق مي‌شناسند. سيم يکم يا سيم سفيد که از جنس فولاد است. سيم دوم يا سيم زرد نيز از جنس برنز است. سيم سوم يا سيم مشتاق يا زنگ که دقيقا هم‌جنس و هم اندازه? سيم يکم است. سيم چهارم که آن هم زرد رنگ است و از ديگر سيم‌ها قطورتر است.
گوشي: سيم از يک طرف به سيم‌گير در انتهاي کاسه و از طرف ديگر به گوشي‌هاي کوک شونده در انتهاي دسته ساز بسته مي‌شوند. با پيچاندن گوشي‌ها ساز کوک مي‌شود.

setar-struct1 [copy]

سه‌تار در گذشته سه سيم (تار) داشته و اکنون چهار سيم دارد (البته سيم سوم و چهارم آن نزديک به هم قرار دارند و هم‌زمان نواخته مي‌شوند و مجموعه? آن دو رامعمولاً سيم «بم» مي‌نامند).
با گذشت زمان کساني چون ابونصر فارابي، ابوعلي سينا، صفي الدين ارموي و از متأخران ابوالحسن صبا لزوم افزايش يک سيم ديگر (اين سيم از نظر تاريخي سيم چهارم است ولي سيم سوم خوانده مي‌شود) به اين ساز را درک کرده و سه تارهاي امروزي داراي چهار سيم هستند.
سيم سوم سه تار به سيم مشتاق معروف است و به روايتي از ابوالحسن صبا اين سيم را نخستين بار درويشي به نام مشتاق عليشاه به اين ساز افزوده است.
سه تار داراي صدايي مخملين و ظريف بوده از آنجاييکه که با کنار ناخن انگشت سبابه دست راست نواخته مي‌شود، صداي ساز ارتباط مستقيمي با اعصاب و روان نوازنده پيدا مي‌کند و از اين رو سه تار را اغلب همدم اوقات تنهايي مي‌دانند.
ميرزا عبدالله، درويش خان، ابوالحسن صبا، احمد عبادي، نور علي برومند، يوسف فروتن، سعيد هرمزي، داريوش صفوت، جلال ذوالفنون، محمدرضا لطفي، حسين عليزاده، داريوش پير نياکان، عطا جنگوک، داريوش طلايي، کيوان ساکت، مسعود شعاري، حميد متبسم، کيهان کلهر، محمد فيروزي، کيا طبسيان، اميرحسين پورجوادي، قشنگ کامکار از جمله سه تار نوازان برجسته کشورمان هستند.


منبع : همشهری آنلاین

ارسال نظرات

userPhoto 3Neshaneh
جمع 1 + 3 چند است؟

ADVERTISING

مطالب مرتبط فرهنگ و هنر