آئین ها و مراسم نمایشی نوروزی(1)

کد خبر 14370 - 1392 12 | تاریخ: 1007 روز پیش-1392/12/18 | ساعت: 21:15

[copy]

مهدی نصیری:
از خراسان تا کردستان، از مازندران تا فارس و کرمان و هرمزگان و از سیستان تا ایلام تنوع اقوام، فرهنگ ها، رسوم و آیین آنقدر گسترده و وسیع است که در میان آن ها می توان انواع و اشکال گوناگون را با شباهت ها و تفاوت های بسیار یافت.
گونه های متفاوت و مشابه آیین ها و مراسم سنتی و قدیمی که هر کدام مولفه ها و عناصر بسیاری را در اختیار نمایش قرار می دهند. می توانند شبیه به آیین های نمایشی یا نمایش واره های مستقل شوند. خودشان تبدیل به تئاتر شوند یا اینکه دستمایه پرداخت نمایشی قرار گیرند یا اینکه در میان مولفه ساختاری نمایش قرار گیرند به عنوان اشکالی ناب و کهن از فرهنگ ملی و بومی ایران نشان بدهند.
در میان همه آیین ها و جشن های کهن ایرانی، نوروز آغاز وقت نو شدن سال ایرانی سرآغاز یکی از مهم ترین جشن هاست که آیین ها و اسطوره ها و افسانه های زیادی درباره آن وجود دارد. هر یک از اشکال، انواع مراسم و سنت های نمایشی و نیز بازی ها را شامل می شوند که حتی اگر تبدیل به نمایش نشوند یا در نمایش ها به کار گرفته نشوند، ریشه هایی دارند که به خاستگاه های نمایشی دامن می زند. یا اینکه ویژگی ها و ظرفیت هایی را دارا هستند که می توانند دستمایه تولید نمایش قرار بگیرند یا در شکل های مختلف نمایش میدانی به کار گرفته شوند.
امروزه با گسترش فرهنگ شهرنشینی و گرایش و اجبار به پذیرش فشرده سازی همه مناسبات اجتماعی و فردی زندگی بسیاری از آیین ها و مراسم آیینی کهن ایرانی یا فراموش شده اند یا به تابلوهای متحرک کوتاه پشت چراغ قرمز و خاطره هایی دور در ذهن ها مبدل شده اند. واقعیت این است که در این فراموشی، بی تفاوتی ما و دیوارهای تعصب و فقر هنری دخیل بوده اند. ما سنت ها را در مقابل گرفتاری ها و درگیری های شهری فراموش کرده ایم و حوصله و وقت بازگشت به آن را نداریم. هنرهایمان و به ویژه هنر تئاتر هم آنقدر از ریشه های عام فرهنگ فاصله گرفته و در آکواریوم تنگ خود به خودش مشغول است که جایی را برای دربرگرفتن این سنت ها باقی نگذاشته است. اما تا همین چند وقت هنوز هم بخشی از سنت ها و آیین های نوروزی که از جشن سده تا سیزدهمین روز سال را شامل می شد، در شهرها و مناطق مختلف بوی تازگی و طراوت داشت. در این یادداشت سعی شده تا فهرستی از این آیین ها و مراسم یادآوری شده و به بخشی از آداب نمایشی اقوام، پرداخته شود.
چاله گرم کنی در مرکز ایران
در شهرهای مرکزی ایران و حال در روستاهای این مناطق از چند روز پیش از آغاز نوروز، مدام اجاق خانه هایشان را گرم می کنند. گرم کردن اجاق ها نشانه آمادگی برای پذیرایی از مهمان و دور هم بودن در روزهای نوروز است. هر دو هم بودنی هم می تواند محمل بروز عادت ها و سنت های نمایشی باشد، یا در آن نمایشی اتفاق بیفتد، نقلی و روایتی صورت بگیرد یا داستانی گفته شود. گرم کردن اجاق و دور هم نشستن ها با عروسی و مراسم های ازدواج، حنابندان و ختنه سوران همراه می شوند و این گردهمایی ها، انواع بازی ها و رسوم نمایشی را در خود جای می دهند. اگر جشن و تولد و سوری در کار نباشد هم معمولا شاهنامه خوانی بخشی از سنت چاله گرم کنی است. شب های نسبتا سرد بهار یاسوج و روستاها و شهرهای اطراف، اجاق گرم خانه ها را به صحنه ای گرم برای نقل روایت ها و داستان های شاهنامه و بازی های روایی تبدیل می کنند.
جی جی بی جی در شیراز
نمایش عروسکی "جی جی بی جی" در شیراز و روستاهای فارس در روزهای جشن و نوروز کوک می شود. جی جی بی جی به میان مردم می آید و جشن ها و دوره ها و مجالس را با بازی های نمایشی گرم می کند. دوره گردها و نمایشگران خیابانی در این ایام که در هر خانه و محله ای شادی و جشن است در کوچه ها و خیابان ها راه می افتند و هر جا جمعیتی را ببینند و صاحب خانه ای آن ها را بپذیرد وارد خانه می شوند یا در نزدیکی و مقابل خانه به اجرای نمایش می پردازند. جی جی بی جی در کوچه و محله در میان مردم و در خانه های ثروتمندان روزهای جشن نوروز را به روزهایی شاد و سرگرم کننده تبدیل می کند و کودک و بزرگ را مجذوب بازی های خودش می کند.

orginal-photo_report11097 [copy]

چهارشنبه سوری و ملاقه زنی در نیشابور
مراسم بازی با آتش در جشن چهلم خورشید روز سده از مهم ترین رسوم نوروز است. چهارشنبه شب آخر سال در همه نواحی و مناطق و در میان همه فرهنگ ها و اقوام ایرانی مراسم بازی با آتش جشن گرفته می شود. هر چند جشن سده در بخش ها و مناطق مختلف، تشریفات و آیین های دیگری را هم با خود به همراه دارد. در نیشابور ملاقه زنی یکی از رسومی است که کاملا آمیخته با رسمی نمایشی در شب جشن سده برگزار می شود. کودکان و گاهی بزرگسالان، چادری روی سر می اندازند و در حالی که تنها ملاقه ای که در دست دارند از زیر چادر دیده می شود، در خانه اهالی محل و همسایه ها را می کوبند. صاحب خانه از ملاقه زن یا ملاقه زن ها چیزی می پرسد و یا شعری می خواند و جواب می خواهد تا بلکه فرد زیر چادر را بشناسد. اگر نشناخت هدیه یا شیرینی ای داخل ملاقه می گذارد. گاهی هم این بازی با ریختن آب توسط صاحب خانه به روی ملاقه زن پایان می پذیرد. کودکان در این شب آتش بازی می کنند. کیسه هایشان را پر از شیرینی و هدیه می کنند یا خیس می شوند و این آمیختگی آیینی آب و آتش در شب چهارشنبه سوری، طبیعت و انسان را به هم نزدیک می کند.

X


منبع : ایران تئاتر

ارسال نظرات

userPhoto 3Neshaneh
جمع 6 + 10 چند است؟

ADVERTISING

مطالب مرتبط فرهنگ و هنر