مفهوم تئاتر محیطی

کد خبر 14578 - 1392 12 | تاریخ: 1005 روز پیش-1392/12/20 | ساعت: 00:17

فروغ سجادی:
هرچند  تئاتری که اکنون  به اسم"تئاتر محیطی " در ایران رونق گرفته با معنای درست و رایج  اینگونه تئاتری در دنیا  بسیار مغایرت دارد و تعبیر و کاربردی تازه پیدا کرده، اما مخاطبان زیادی را به سمت خود جلب کرده است.
 جریان پر رنگ و لعاب "تئاتر محیطی" در ایران، که شاید به دو سال هم نمی رسد-به استثناء حذف  دو یا سه نمایش محیطی که در چند سال اخیر در گوشه و کنار ایران اجرا شده و به معنای دقیق از استانداردها و ویژگی های تئاتر محیطی برخوردار بوده اند- از زمستان گذشته (90) با آغاز مدیریت سید صادق موسوی در تئاترشهر و به سرپرستی عباس غفاری شکل گرفت؛ گرچه این عبارت ترکیبی زیبا، مانند بسیاری از اصطلاحات و شیوه های وارداتی  تئاتر در کشور ما، با  تعابیر و کاربردهای نادرستی رواج یافته است.کمبود فضاهای نمایشی، افزایش تقاضا برای اجرا، محدودیت های مالی، کاهش آمار تماشاگر دست به دست هم دادند تا ذهن کاوشگر تئاتردوست مجبور به ارائه راهکار جدیدی برای ادامه اجراهایی شوند که از استاندارد و امکان نمایش در سالن های پر ازدحام شهر بی بهره مانده بودند و منابع مالی هم، اولویتی برای تأمین آنها نداشت. راه اندازی طرح « تئاتر محیطی»  یکی از همین ایده ها و راهکارهای برآمده از این ذهن کاوشگر و راه حلی آسان  برای دست یافتن به آرزوی اجرا  در تئاترشهر بود.

theatre_masks_happy_and_sad_hi [copy]

تئاتر محیطی واقعا چیست؟
نمایش محیطی همان طور که  از اسمش مشخص است، نمایشی شکل گرفته بر اساس محیط اجرا است؛ چه در وجه مفهومی و چه اجرایی، به عبارت دیگر محیط، امکانات موجود در آن و مشارکت تماشاگر برحسب طبقه و جایگاه اجتماعی، مفهوم، داستان و شکل اجرایی نمایش را تعیین می کند. در واقع رابطه بین تماشاگر و بازیگر به شکل بداهه و بکر عناصر اصلی شکل گیری این نوع تئاتر است؛ چیزی که در رویارویی با بیشتر تئاترهای محیطی رایج در این روزها دیده نمی شود. تماشاگر خسته از سالن، اکنون بر روی صندلی های کافه تریا یا  سالن انتظار می نشیند و نمایشی را تماشا می کند که تفاوت چندانی  با نمایش در سالن ندارد. این درحالی است که «تئاتر محیطی» واقعی مرسوم در دنیا، که قدمتش به سال های طولانی ای می رسد، در حیطه تئاتر پست مدرن  وآوانگارد برای خود جایگاه علمی و معتبری کسب کرده و شیوه ای برآمده از آثار بسیاری از بزرگان تئاتر دنیا چون پیتربروک و گروتوفسکی است.
 توضیحی که درنتیجه جستجوی گروتوفسکی برای یافتن پاسخ « تئاتر چیست؟» شکل گرفت و حدودی بارقه نخست وکلی تئاتر محیطی را زد و پایه های علمی این نوع تئاتر را بنیان نهاد. او  در این تعریف می گوید: تئاتر می تواند بدون گریم، لباس، دکور، حتی صحنه، نورپردازی و تاثیرات صوتی وجود داشته باشد، اما بدون رابطه بازیگر و تماشاگر نه. او این رابطه اساسی، این رویارویی بین دو گروه از مردم را  تئاتر« بی چیز» نامید و اپرویک نقاش و تاریخ هنرشناس در دوران پست مدرن در دهه 1950، جنبش ساختارشکنی به نام «هپنینگ» را، که از آن تئاتر پرفرمنس معروف ترین جنبش تئاتر دوران پست مدرن) به وجود آمد و مولفه بارزی برای معرفی "تئاتر محیطی" شد، شکل داد.
 این هنر شناس که در ابتدا توجهش به محیط و رابطه آن با هنر جلب شد معتقد بود، همه تماشاگران یک سالن جزیی از یک تجربه کلی می شوند و به همین دلیل وظیفه ای هم باید  به تماشاگر داده شود. او در سال 1959 خلاصه ای از یک واقعه هنری را که خود "هپنینگ" نام نهاده بود به چاپ رساند که این شیوه پنج مولفه مشخص دارد:
1- کنار زدن محدوده مشخص برای اجرا و تبدیل آن به محدوده آزادتر و دست یافتنی تر مانند پارک ها.
2- تاکید از تماشای انفعالی به شرکت فعالانه تماشاگران.
3-  تاکید از نقطه نظر هنرمند به آگاهی تماشاگر منتقل می شود.
4- وجود همزمانی و نقطه نظرهای چندگانه جای نظم رایج علت و معلولی را می گرفت.
5- هپنینگ ها واقعه هایی چند رسانه ای بودند و در این راه مرزهای میان هنرها را می شکستند و میان آن ها در نوسان یا داد و ستد بودند.
ریچارد چکنر، سردبیر مجلهTDR ، هم اصطلاح "تئاتر محیطی" را به کار می برد و برای آن شش اصل قائل است که از خصوصیات هپنینگ گرفته شده بود:
نخست- اعلام اینکه می توان به هنر خالص از یک سو و به زندگی ناخالص از سوی دیگر پرداخت که به برداشتی مشترک از تئاتر سنتی، تئاتر محیطی و هپنینگ ها منجر شود.
دوم- همه فضا یا محیط همان طور که مورد استفاده مجریان قرار می گیرد مورد استفاده تماشاچیان قرار می گیرد. تماشاگر هم صحنه ساز است و هم تماشاگر صحنه.
ویژگی دوم نشان می دهد که تئاتر محیطی برداشت یا اقتباسی بی واسطه از هپنینگ ها است که در نهایت به پرفرمنس منجر می شود.
سوم- واقعه می تواند در فضایی کاملا دگرگون شده یا فضایی آشنا صورت گیرد.
چهارم- نقطه تمرکز قابل انعطاف و تغییرپذیر است.
پنجم- همه عناصر نمایش به زبان خود سخن می گوید نه فقط با عرضه کلام.
ششم- متن قرار نیست صرفا یک نقطه شروع و یا یک نقطه پایان داشته باشد.
 در کنار این نظریه ها ، نظریه های بی شمار دیگری توسط پژوهشگران و هنرمندان صاحب نام تئاتر پست مدرن درباره تئاتر محیطی ارائه شده است که اگر ما فقط براساس همین نظریات ذکر شده بخواهیم تئاتری با شاخصه های علمی تئاتر محیطی دنیا در ایران بیابیم تنها آثار انگشت شماری از هنرمندان انگشت شمار پیدا می شود. نمونه شاخص از کارگردانان تئاتر ایران که می توانیم بگوییم به شکل جدی  آثار چند سال اخیر او در حیطه تئاتر محیطی می گنجد و نمایش هایش در فضاهایی غیر از سالن و در محیط های غیر متعارف و با بدعت ها و ساختار شکنی های مشخص این نوع تئاتر اجرا شده، حمید پور آذری است.
البته هنرمندان جوان تری چون آزاده گنجه نیزدر این نوع از تئاتر دست به تجربیاتی زده اند که آثارشان با وجود کاستی های اجرایی از نظر آکادمیک و علمی در زمره تئاتر محیطی قرار می گیرند. همچنین نمایش «شیوه صحیح استفاده از دستگاه که به اسم تئاتر محیطی اجرا شد یکی از اجراهای نادری بود که تعریفش با عنوان و گونه اجرایش مغایرت نداشت.
در نتیجه باید گفت آنچه در ماه های اخیر به عنوان تئاتر محیطی، به ویژه در فضاهای خالی و بلا استفاده تئاتر شهر مثل سالن های انتظار، کافه تریا، پشت بام، راهروها و... اجرا می شود، بیشترشان فقط عنوان محیطی را دارند وکمتر استانداردها و مولفه های تئاتر محیطی را دارند و این آثار که بیشتر کمدی موزیکال، یا میان پرده های طنزآمیز اجتماعی است به دلیل نداشتن شرایط اجرا در سالن های نمایشی، در این فضاها اجرا می شوند. حتی در مواردی برخی از کارگردانان و بازیگران این نوع نمایش ها با علم به این که اثرشان تئاتر محیطی نیست به این موضوع در رسانه ها و کنفرانس های خبری اشاره کرده اند؛ مثلا در زمستان گذشته و در همان ابتدای آغاز طرح اجراهای محیطی، گروه نمایش «پرشین کت»، یکی از همین نمایش های محیطی، در کافه تریای اصلی تئاتر شهر به این موضوع اشاره کرده وگفته بودند این نمایش اصلا محیطی نبوده و مهین صدری آن را برای فستیوال مونولوگ نویسی لیو نوشته بود و الهام کردا (بازیگر تئاتر) اولین کارگردانی خود را برای همین فستیوال در تالار انتظامی خانه هنرمندان تجربه کرد و به دلیل نبود امکان اجرا در سالن های تئاترشهر آنان با تغییرات اندکی، این اثر را به اسم نمایش محیطی در کافه تریای تئاترشهر دی ماه 90 اجرا کردند و این الزاما به معانی آن نیست که آثار آنان محیطی است.


منبع : ایران تئاتر

ارسال نظرات

userPhoto 3Neshaneh
جمع 20 + 6 چند است؟

ADVERTISING

مطالب مرتبط فرهنگ و هنر