معرفی کتاب سنت و تحول در موسیقی ایرانی

کد خبر 14614 - 1392 12 | تاریخ: 1000 روز پیش-1392/12/20 | ساعت: 11:49

کتاب سنت و تحول در موسیقی ایرانی توسط ژان دورینگ در دهه 50 ه.ش، به عنوان رساله دکتری وی تألیف یافت. بنا به گفته وی « یکی از اهداف این کتاب نشان دادن چگونگی تحول موسیقی سنتی است و این که موسیقی سنتی چگونه تغییر می یابد و چگونه گاهی تضعیف می شود و اجزاء آن از بین می رود.»
از زمان تألیف این کتاب چیزی حدود 35 سال می گذرد و در طی این زمان بسیاری چیز ها تغییر کرده است و به نظر خود دورینگ: «تاریخ موسیقی ایرانی ورق خورده است و کار وی نمی تواند دقیقاً بازتاب واقعیت حاضر باشد.» از این رو این رساله چند بار توسط وی مورد بازخوانی قرار گرفت و تصحیحات و توضیحاتی به آن افزوده و یا برخی عبارات زیادی حذف شد.
این کتاب متشکل از یک پیشگفتار، مقدمه، چهار بخش اصلی و نهایتاً جمع بندی و فهرست منابع است.
مقدمه
دورینگ در بخش پیشگفتار و مقدمه رساله خود به بیان اهداف، ضرورت، طرح کلی، مشکلات و کاستی های تحقیق پرداخته است.
اهداف و ضرورت
وی اهداف اصلی تحقیق را موارد زیر بیان می کند:
1.نشان دادن چگونگی تحول موسیقی سنتی و این که موسیقی سنتی چگونه تغییر می یابد و چگونه گاهی تضعیف می شود و اجزاء آن از بین می رود.
2.نشان دادن آن که موسیقی سنتی که ظاهراً تغییر ناپذیر است، چقدر تحت تأثیر حرکت تاریخ است.
3.روشن ساختن تضادهای موجود در اجراهای متفاوت و مخالف
4.بیان سیر تحول قالب ها و سبک ها
5.بیان چگونگی پیدایش ردیف، نه بر مبنای ملاحظات تاریخی بلکه بر مبنای اجرای موسیقی و تعیین جای این عوامل در موسیقی امروز و موسیقی قدیم
و در بیان ضرورت تحقیق، مسئله فرهنگ پذیری و اضمحلال سنتها را مطرح می کند که در جریان آن موسیقی غیر اروپایی وضعیتی حاد و وخیم یافته است. دورینگ مورد ایران را به طور خاصی ممتاز می داند، چرا که موسیقی آن بسیاری از وجوه سنتی را حفظ کرده و جریان فرهنگ پذیری در آن بسیار جدید است و سنت موسیقایی علمی در ایران سالم تر از اغلب کشورهای خاورمیانه مانده است.
طرح کلی کتاب و کاستی ها
همان طور دورینگ خود نیز تصریح می کند، قسمت عمده رساله به تحقیق و مطالعه درباره سازها و فن اجرای آنها اختصاص دارد تا به مسئله موسیقی به معنای کامل کلمه. وی دلیل این امر را این گونه توضیح می دهد: « موسیقی ایرانی چندان به صورت تجریدی وجود ندارد و بیش از هر چیز به ساز هایش، به خصوص به فن اجرای سازهایش بستگی دارد. اگر ویژگی های فنی نواختن سازها در نظر گرفته نشوند، تحقیق در باب زیبایی شناسی موسیقایی نامفهوم خواهد بود...فن اجراست که سبک را تعیین  می کند و کوچکترین تعدیل و تغییر در فن اجرا یا صدا نتایج قابل ملاحظه یی در موسیقی به بار خواهد آورد. در باب سازها هم مسئله به همین نحو است؛ افزودن یک سیم اضافی یا شیوه خاص در گرفتن ساز یا نحوه کوک کردن ساز، فن اجرا را تغییر می دهد و به تبع آن سبک و موسیقی هم تغییر می کند.»
همچنین در این کتاب مسئله تاریخ موسیقی ایرانی مورد توجه نبوده بلکه بیشتر بیان سیر تحول قالب ها و سبک ها مد نظر مولف بوده است. از این رو، وی از پرداختن مفصل به وجه نظری این تحولات (زیبایی شناسی و...)خودداری کرده است. دورینگ دلیل این امر را این گونه توجیح می کند: « به نظر می رسد که نظریات و معیارهای زیبایی شناختی که عموماً در حدود پنجاه سال اخیر رایج بوده اند، در ایران به سرعت دور افتاده اند، در حالی که در دیگر کشور های همسایه همچنان موجب زیان هستند و به ترتیبی بسیار مزورانه به حفظ سنت ها لطمه می زند. نشان دادن این ذهنیت و عوامل زیبایی شناختی اش، و بررسی کمبود های آن لاجرم به نشان دادن بیهودگی و پوچی آن منتهی می شود.»
منابع و مشکلات
 به گفته دورینگ «در این تحقیق، منابع صدایی مقام اول را دارا بوده اند و چند نوع منبع مورد استفاده قرار گرفته است:
•    ضبط هایی که توسط سازمان های خارجی و ایرانی انجام شده اند. (صفحه و نوار)
•    نوار هایی که خود مولف در محافل یا درس های موسیقی ضبط کرده است.
•    ضبط هایی که از مجموعه ها خصوصی به دست آمده اندیِا بایگانی تلویزیون ملی ایران در اختیار مولف قرار داده است.»
اگر چه بخش عمده مراجع در این تحقیق شفاهی بوده است اما مولف از برخی تالیفات فارسی و حکایات و همچنین زندگینامه موسیقیدانان استفاده کرده است.
مشکل عمده منابع کتابشناسی این است که تعداد زیادی از مقالات و تذکره های ذکر شده در کتاب شناسی ها به موسیقی ایرانی نمی پردازد بلکه بیشتر به موسیقی ترک و عرب می پردازند.
با وجود این، کمبود منابع نوشتاری مانعی در کار دورینگ نبود و رفت و آمد مرتب به محافل سنتی و مکتبی موسیقی ایرانی باعث شد که برخی نقصان ها بر طرف شوند.
بخش های اصلی
قسمت اصلی کتاب از چهار بخش تشکیل شده است که عبارتند از:
•    بخش یکم: بافت فرهنگی
•    بخش دوم: سازها و فن اجرای آنها
•    بخش سوم: وجوه نظری و صوری
•    بخش چهارم: اجرا- زیبایی شناسی
بخش یکم: در این بخش دورینگ به بررسی اجمالی و مختصر وضعیت موسیقی در بافت فرهنگی و اجتماعی ایران می پردازد.
وی در قسمت اول این بخش به بیان انواع موسیقیدانان و طبقه و شأن آنها در جامعه ایران پرداخته و در آخر این دو بحث مهم را مطرح می کند که «موسیقی ایرانی را کجا می توان شنید؟» و «چرا و در چه شرایطی موسیقی سنتی نواخته می شود؟»
و قسمت دوم به توضیح نحوه تعلیم موسیقی در ایران اختصاص دارد.
بخش دوم: این بخش به طور کامل به بررسی سازها و انواع آنها، فن اجرا و نوازندگان آنها می پردازد. بدین صورت که ابتدا مولف به بررسی کامل شش ساز اصلی موسیقی سنتی ایران یعنی سه تار، تار، سنتور، نی، کمانچه و ضرب پرداخته و در ادامه به طور مختصر سازهای دیگر سنتی ایران از جمله دف، عود، قانون، چنگ و رباب را توضیح می دهد. در آخر دورینگ چند ساز غربی و چگونگی پذیرش آنها در موسیقی ایرانی را مورد بررسی قرار می دهد. وی در این بخش، در رابطه با هر ساز چند نکته اصلی را مورد بررسی قرار داده است که عبارتند از:
•    شکل ظاهری ساز
•    اجزای اصلی ساز
•    انواع ساز
•    نحوه ساختن ساز
•    فن نواختن و طرز گرفتن ساز
•    فن اجرا و سبک ها
•    استادان
بخش سوم: در این بخش مولف وجوه نظری و صوری موسیقی ایرانی را بیان می کند. مانند: آوازها، دستگاه ها، ردیف ها و ...
این بخش از پنج قسمت اصلی تشکیل شده است:
1.دستگاه ها و آوازهای مختلف موسیقی ایرانی
2.مفهوم ردیف؛ پیدایش، تحول، نقایص و امتیازات آن و همچنین بررسی مفهوم سنت
3.محتوای ردیف، قاعده ها، طبقه بندی گوشه ها و رابطه وزن شعر و وزن موسیقی
4.قطعات ضربی یا موزون شامل: رِنگ، پیش درآمد و ضربی ها
5.وزن/ضرباهنگ
بخش چهارم: این بخش مربوط به اجرا و زیبایی شناسی موسیقی ایرانی است که در آن مولف به بررسی آرایه ها و سبک در موسیقی ایرانی می پردازد. این بخش شامل چهار قسمت اصلی می باشد:
1.آرایه و اهمیت آن در موسیقی ایرانی و انواع آن
2.سبک و اهمیت آن در موسیقی ایرانی
3.ساختارها و قالب های سبک سنتی
4.خصوصیت موسیقی سنتی
به طور کلی دورینگ، در این رساله، پس از بررسی بافت فرهنگی ایران‌زمین و معرفی انواع سازهای ایرانی و فن اجرای آنها به معرفی و تحلیل‏ وجوه نظری و صوری موسیقی ایرانی پرداخته و تأثیرهای عرفان، اساطیر تاریخ و فرهنگ را به طریق علمی و امروزی بر آنها نشان داده است.


منبع : اتنوموزیکولوژی

ارسال نظرات

userPhoto 3Neshaneh
جمع 6 + 1 چند است؟

ADVERTISING

مطالب مرتبط فرهنگ و هنر